Wstyd to jedna z bardziej złożonych emocji u ludzi. Pojawia się wtedy, gdy oceniamy własne zachowanie w kontekście norm społecznych, czyli tego, jak widzą nas inni.
Pytanie, czy zwierzęta odczuwają wstyd, brzmi prosto, ale odpowiedź już nie.
Czym właściwie jest wstyd
U ludzi wstyd wymaga kilku rzeczy naraz: samoświadomości, rozumienia zasad obowiązujących w grupie oraz umiejętności spojrzenia na siebie „oczami innych”. To emocja refleksyjna, oparta na myśleniu abstrakcyjnym i ocenie moralnej.
Bez tych elementów wstyd w ludzkim znaczeniu (wtórnym, bo już abstrakcyjnym) nie może się pojawić.
Dlaczego zachowania zwierząt mylą ludzi
Wielu właścicieli psów i kotów jest przekonanych, że ich zwierzęta „wiedzą, że zrobiły coś złego”. Najczęściej chodzi o sytuacje, w których pies unika kontaktu wzrokowego, kuli się lub przyjmuje uległą postawę po zniszczeniu czegoś w domu.
Badania behawioralne dowodzą jednak, że takie reakcje są odpowiedzią na:
- ton głosu człowieka,
- napięcie i mowę ciała,
- przewidywanie kary.
Zwierzę nie ocenia swojego czynu jako „złego”. Reaguje na sygnały zagrożenia i próbuje je załagodzić.
Zwierzęta społeczne a emocje „podobne do wstydu”
U ssaków żyjących w grupach, takich jak wilki, małpy czy słonie, obserwuje się zachowania uległe po konflikcie: opuszczanie głowy, odsuwanie się, unikanie spojrzeń. Są to mechanizmy utrzymania hierarchii i redukcji napięcia w stadzie.
Nie oznacza to jednak wstydu (refleksyjnego). To raczej biologiczne strategie przetrwania w strukturze społecznej, a nie refleksja nad własnym zachowaniem. Można co najwyżej mówić tu o wstydzie w swojej pierwotnej formie.
Samoświadomość to jeszcze nie wstyd
Niektóre gatunki mają przebłyski samoświadomości, na przykład przechodzą test lustra. Należą do nich m.in. delfiny oraz słonie.
Samoświadomość oznacza jednak jedynie rozpoznanie siebie jako odrębnej istoty. Nie ma dowodów, że zwierzęta te potrafią przypisać swoim działaniom wartość moralną lub odczuwać wstyd związany z oceną społeczną.
Jakie emocje zwierzęta odczuwają na pewno
Współczesna etologia nie ma wątpliwości co do istnienia u zwierząt wielu emocji podstawowych. Należą do nich:
- strach,
- radość,
- złość,
- stres,
- przywiązanie.
U części gatunków istnieją także silne przesłanki dotyczące empatii, żalu po stracie czy frustracji. Wstyd jednak wykracza poza ten poziom emocjonalności.
Zwierzęta się nie wstydzą, są poza tą kategorią
Zwierzęta nie odczuwają wstydu w takim sensie, w jakim rozumieją go ludzie. Zachowania, które interpretujemy jako wstyd, są w rzeczywistości reakcjami obronnymi, uległością społeczną i zarazem próbą uniknięcia konfliktu.
Przypisywanie zwierzętom ludzkich emocji jest powszechne, ale nader często prowadzi do błędnych wniosków. Zwierzęta nie są „moralnie winne” ani „zawstydzone”. Funkcjonują w oparciu o instynkt, uczenie się i relacje społeczne, a to zupełnie inny porządek niż ludzka etyka.
