Wyobraź sobie psa, który śpi zwinięty w kłębek, a jego łapy drgają jakby właśnie biegł przez park. Kot, który pomrukuje przez sen, porusza wąsami i ogonem. Czy to tylko odruchy, czy może coś więcej? Czy zwierzęta naprawdę śnią?
Sen to nie tylko odpoczynek
Sen u zwierząt — podobnie jak u ludzi — dzieli się na fazy. Najciekawsza z nich to REM (Rapid Eye Movement), czyli moment, w którym mózg jest aktywny, a ciało pozostaje nieruchome (no, prawie). W tej fazie u ludzi pojawiają się sny. U zwierząt? Też.
Dowody z laboratorium i z kanapy
Michael Jouvet, francuski neurolog, już w latach 60. badał koty i odkrył, że ich mózgi w fazie REM wykazują aktywność podobną do ludzkiej. Co więcej, koty z uszkodzonymi częściami mózgu odpowiedzialnymi za paraliż w czasie snu… zaczynały “odgrywać” swoje sny — chodziły, skakały, polowały.
Nie trzeba jednak być naukowcem, żeby zauważyć coś podobnego. Wystarczy obserwować własnego psa. Drgania łap, pomruki, poruszanie powiekami — to wszystko wskazuje na to, że coś się dzieje. Dorota Sumińska, lekarz weterynarii, potwierdza: psy śnią, a ich sny odzwierciedlają codzienne doświadczenia.
O czym śnią zwierzęta?
Tu zaczyna się zabawa. Naukowcy nie mają dostępu do treści snów zwierząt, ale mogą je wnioskować z zachowań. Pies może śnić o spacerze, kot o polowaniu, szczur o labiryncie, który pokonywał w ciągu dnia. Badania pokazują, że mózg szczura w czasie snu “odtwarza” trasę, którą przeszedł — niemal jak replay z gry.
Nie tylko ssaki
Ptaki? Tak. Papugi i wróble wykazują fazę REM. Delfiny? Trochę inaczej — śpią “na pół mózgu”, bo muszą wynurzać się po tlen. Ośmiornice? Tu robi się dziwnie. W 2023 roku opublikowano badania, które pokazują, że ośmiornice zmieniają kolor skóry podczas snu, co może wskazywać na marzenia senne związane z kamuflażem lub emocjami.
Po co zwierzętom sny?
Nie chodzi tylko o rozrywkę. Sny mogą pełnić funkcję utrwalania pamięci, przetwarzania emocji, a nawet treningu zachowań. U ludzi sen pomaga w nauce — u zwierząt może działać podobnie. Szczury, które spały po nauce labiryntu, radziły sobie lepiej niż te, które nie spały.
Sen jako narzędzie przetrwania
Niektóre zwierzęta śpią bardzo krótko — np. konie czy słonie. Inne, jak nietoperze, potrafią spać nawet 20 godzin. Ale niezależnie od długości, sen jest ważny. Utrzymuje mózg w formie, pozwala na regenerację i — być może — na chwilę ucieczki w świat marzeń.
Co z rybami, owadami, gadami?
Tu sprawa jest bardziej skomplikowana. Ryby nie mają klasycznej fazy REM, ale wykazują okresy spoczynku. Niektóre gatunki — jak zebrafish — pokazują aktywność mózgu przypominającą sen. U owadów i gadów badania są trudniejsze, ale niektóre jaszczurki wykazują coś na kształt snu z fazą REM.
Sen jako okno do świadomości?
Jeśli zwierzęta śnią, to znaczy, że mają wewnętrzne przeżycia. To nie tylko instynkt — to także pamięć, emocje, wyobrażenia. Czy to oznacza, że mają świadomość? To pytanie zostawiamy filozofom. Ale jedno jest pewne: sen to coś więcej niż tylko odpoczynek.
