Motyw ptaków rozbijających się o wiaty przystankowe funkcjonuje dziś jak miejska legenda, która rozlała się szerzej niż sama wiedza o ptasich zachowaniach. I nic dziwnego, że może budzić zdziwienie: człowiek chodzi latami po tych samych przystankach, ani jednego martwego ptaka nie widział, a tu pewnego poranka spotyka ekipę z naklejkami, która pod wodzą „ornitologa po kulturoznawstwie” oblepia szkło kropeczkami jak świąteczną makatę.
Skąd to się wzięło? Z dwóch źródeł, które bardzo łatwo się pomieszały:
• prawdziwego zjawiska kolizji ptaków z dużymi powierzchniami szklanymi,
• i błędnego przeniesienia tych realnych przykładów tam, gdzie problem zwykle w ogóle nie występuje.
Dlaczego ptaki uderzają w szyby?
To zjawisko jest dobrze udokumentowane, ale dotyczy innego typu powierzchni: wielkich, przeszklonych ścian biurowców, galerii handlowych i ogromnych okien w domach jednorodzinnych wychodzących prosto na zieleń. Tam szyba działa jak przedłużenie krajobrazu, a ptak nie widzi przeszkody. Niektóre gatunki – szczególnie te szybkie, terytorialne, ganiające za owadami w locie – wpadają w pułapkę przez odbicia światła albo złudzenie przejścia.
Tu faktycznie prowadzi się badania, są dane liczbowe, są wytyczne budowlane i skuteczne metody zapobiegawcze. Ale to zwykle nie dotyczy szkiełek o wysokości 2 metrów na wiatę przystankową.
A co z przystankami?
Przystankowe szyby to temat kompletnie innej skali i… innej logiki. Są:
• niskie,
• wąskie,
• stoją na środku betonowej lub asfaltowej przestrzeni,
• mają w tle ruch uliczny, ludzi, samochody, światła,
• często są brudne (co poszerza widoczność dla ptaka).
Krótko mówiąc: ptak widzi je jak każdy inny element przestrzeni zurbanizowanej. To nie ciągła tafla, która udaje przedłużenie lasu; to przeszkoda otoczona mnóstwem sygnałów ostrzegawczych.
Dlatego kolizje z wiatami przystankowymi są w praktyce… marginalne. Nieliczne i zupełnie nieporównywalne z prawdziwymi problemami szklanych elewacji.
W wielu monitoringach ornitologicznych prowadzonych w miastach (m.in. Warszawa, Poznań, Gdańsk, Kraków) wiaty nie pojawiają się w zestawieniu obiektów kolizyjnych, bo nie generują znaczącej liczby zdarzeń.
Skąd więc mit obklejania?
Tu wchodzi czynnik kulturowo-społeczny: popularne kampanie edukacyjne przeszczepiły przykład z USA i Kanady, gdzie rzeczywiście prowadzi się duże akcje przeciwko kolizjom ptaków z budynkami. Problem w tym, że lokalne inicjatywy czasem nie odróżniły skal i typów zagrożenia. W efekcie szlachetna idea spotkała się z niewłaściwym adresatem.
A że obklejanie szyb wygląda efektownie i daje poczucie „ratowania świata” – łatwo się przyjęło. I tak narodził się mit ptasich uderzeń w przystanki.
Czy te kropeczki coś dają?
Na dużych taflach – tak. Pod warunkiem, że są rozmieszczone w odpowiednich odstępach, mają kontrast i spełniają normy tzw. collision deterrence patterns.
Na przystankach – zwykle nie zmieniają niczego, bo tam nie ma problemu, który trzeba by rozwiązywać.
To trochę jak zakładanie kasku do snu. Kask działa, oczywiście, ale nie wtedy, gdy odpoczywasz na kanapie.
Zajęcie dla znudzonych przyrodników
Z perspektywy rzetelnej wiedzy:
• kolizje w miastach istnieją, ale dotyczą szklanych fasad, nie przystanków,
• obklejanie wiat jest w większości przypadków symboliczne lub wynika z uproszczenia przekazu,
• realne działania powinny być kierowane tam, gdzie ptaki faktycznie się rozbijają.
A z perspektywy miejskiego obserwatora jak to się rysuje?
Scenka jest sama w sobie urocza: grupa trzydziesto-, czterdziestolatków, wśród nich ornitolog po kulturoznawstwie, i przystanek, który nagle zamienia się w minimalistyczny punktualizm. Nikomu to nie szkodzi, wygląda ozdobnie, „młodzież” ma zajęcie, ale ptakom rzadko jest potrzebne.
Czasem warto wiedzieć, co naprawdę wymaga ochrony, a co jest raczej sympatyczną miejską mitologią.
