Niegdyś, w czasach magów i szamanów, maska była bramą. Zakładało się ją, by przekroczyć próg między światem ludzi a światem duchów. Dziś raczej pozwala przekroczyć granicę między codziennością a zabawą.
A maska pandy – ten czarno-biały uśmiech z szeroko otwartymi oczami – jest jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów tego, jak dawny symbol potrafi przeobrazić się w ikonę popkultury.
Od duchowości do memu
Pierwsze maski przypominające pandę pojawiały się w Azji Wschodniej nie jako rekwizyty dla turystów, ale jako element rytualnych przedstawień związanych z cyklem przyrody. Panda, zwierzę rzadkie i tajemnicze, łączyła w sobie sprzeczności – siłę niedźwiedzia i łagodność roślinożercy (zob. co je panda). W tradycjach górskich ludów Syczuanu symbolizowała harmonię między tym, co dzikie, a tym, co spokojne.
Dziś, tysiące kilometrów dalej, jej wizerunek noszą uczestnicy konwentów, dzieci na balach przebierańców i dorosłe osoby w klubach, które wolą tańczyć pod maską niż pod własnym nazwiskiem. Sympatyczny niedźwiedź panda ze starodawnego rytuału trafiła na TikToka – i wygląda, że dobrze się tam czuje.
Maska niewinności (i ironii)
Maska – nierzadko jako element stroju pandy – jest wygodna – dosłownie i symbolicznie.
Nie budzi strachu jak maska wilka, nie kojarzy się z potęgą jak lew, nie wymaga też od noszącego żadnej agresji.
Kiedy ktoś zakłada ów rekwizyt, sygnalizuje raczej: „jestem tu dla zabawy”, a nie „spójrz, kim się stałem”.
To szczególna rola w kulturze, w której maski często oznaczały moc, władzę, przynależność do tajemniczego bractwa. Maska pandy mówi coś przeciwnego – że można się schować, by być sobą w inny sposób, niepoważny, miękki, niegroźny. Może też stąd blackmetalowi muzycy malują swoje twarze na podobieństwo masek pandy?
Jak zauważa zaprzyjaźniona ze mną socjolożka kultury: „panda stała się bezpiecznym zwierzęciem w sensie symbolicznym – maskotką, która pozwala ludziom na chwilę luzu, a zarazem usprawiedliwia potrzebę dziecięcości w dorosłym świecie”.
Panda w kulturze popularnej
W ostatnich latach maska pandy zrobiła oszałamiającą karierę:
– pojawia się w teledyskach (od EDM po K-pop),
– jest stałym motywem na konwentach cosplayowych,
– noszona przez influencerów stała się rodzajem internetowego alter ego – połączeniem anonimowości i rozpoznawalności.
Niektórzy performerzy używają jej z przekąsem. W klubowej kulturze Zachodu panda bywa maską ironii – symbolem kogoś, kto wie, że cały ten spektakl to gra, ale gra z wdziękiem.
W Azji z kolei często jest po prostu sympatycznym kostiumem – wcieleniem radości.
Przejście z rytuału do rozrywki
Kiedy patrzy się na współczesne maski pandy – z plastiku, lateksu, pluszu – łatwo zapomnieć, że u źródeł takich przedmiotów leży coś o wiele starszego: potrzeba przemiany. Rytualna maska nie była bynajmniej po to, żeby kogoś rozśmieszyć, tylko żeby pozwolić mu na chwilę być kimś innym. Dzisiejszy karnawałowy uczestnik robi to samo, tylko w lżejszym tonie. Nie przywołuje duchów lasu, lecz własną odwagę, by na chwilę nie być sobą.
Maska, która nie kłamie
Maska pandy ma coś z paradoksu. Zakłada się ją, by się ukryć, ale paradoksalnie – właśnie w niej łatwiej być szczerym. Pod miękką, uśmiechniętą twarzą nie trzeba udawać dorosłości, powagi, spokoju.
Służy, jak niemal każda inna maska, kamuflażowi, tylko chwilowemu uwolnieniu.
Dawniej panda była znakiem równowagi natury. Dziś – równowagi człowieka.
Bo kto raz na jakiś czas nie chciałby schować się za pluszową twarzą i po prostu przestać być tym, kim „powinien być”?
