Nurtujące jest pytanie, które z pozoru brzmi technicznie, niemal szkolnie: czy koń jest parzystokopytny? Tu kryje się jednak pułapka języka i kategoryzacji, które człowiek – w swej uporządkowanej manii – narzuca światu zwierząt.
Otóż koń nie jest parzystokopytny. Należy do rzędu nieparzystokopytnych (Perissodactyla), a więc jego budowa kopyta i kończyn odróżnia go od np. krów, jeleni, antylop czy świń. W przypadku konia zasadniczy ciężar ciała spoczywa na jednym, silnie rozwiniętym palcu – trzecim, osłoniętym rogowym kopytem. To sprawia, że choć patrząc na solidny, pełny kształt kopyta, ktoś nieobeznany mógłby pomyśleć: „oto zwierzę parzyste, symetryczne”, rzeczywistość jest bardziej subtelna.
Parzystokopytne (Artiodactyla) – jak sama nazwa wskazuje – rozkładają ciężar ciała na dwa główne palce: trzeci i czwarty. To dlatego krowa, idąc po miękkiej ziemi, zostawia wyraźny ślad racic, rozciętych na dwie połowy. U konia odcisk jest pełny, zwarty, niczym pieczęć. Niektórzy jednak, słysząc termin „parzystokopytny”, skupiają się nie na palcach, a na samej symetrii kopyta i wyobrażeniu, że skoro kopyto ma kształt niemal idealnego łuku, to powinno być „parzyste”. To myląca intuicja.
Takie nieporozumienia wynikają z antropocentrycznego uproszczenia (i uroszczenia!). Człowiek woli dzielić zwierzęta na grupy łatwe do uchwycenia w języku, zamiast przyglądać się ich rzeczywistym ewolucyjnym historiom. A historia konia jest długa i osobna: jego przodkowie mieli kilka palców, biegali lekko po dawnych lasach, aż stopniowo ewolucja zawęziła ich krok do jednego mocnego filaru, który pozwalał na szybki ruch (galopujący koń) po otwartych stepach. Tak powstał kopytny monolit – znak rozpoznawczy konia i jego krewniaków, jak tapiry czy nosorożce, które również należą do nieparzystokopytnych.
Czemu więc termin wprowadza w błąd? Bo w potocznym rozumieniu słowo „parzystokopytny” zdaje się oznaczać tyle, co „zwierzę z kopytami”. A przecież koń je ma – wspaniałe, potężne, stukające o kamień, odbijające echo w stajni i na gościńcu. Jednak w naukowej precyzji liczy się układ palców, a nie to, co ludzkie oko uznaje za całość. I tu rodzi się paradoks: koń jest jednym z najbardziej ikonicznych zwierząt kopytnych, a jednak nie mieści się w prostym pojęciu „parzystości”.
Warto podzielić się jeszcze jedną refleksją: te kategorie, choć przydatne uczonym, czasem przesłaniają prawdę prostszą i głębszą – koń jest taki, jaki jest (koń jaki jest każdy widzi). Nie pyta o to, czy jest parzysty czy nieparzysty. Stąpa pewnie po ziemi, nosi człowieka, biegnie w step, od wieków towarzyszy nam w pracy i w marzeniach. A to, że jego kopyto jest jednopalcowe, czyni go jeszcze bardziej niezwykłym – samotnym biegaczem, samotnym wyborem ewolucji.
