W języku polskim – i w większości języków świata – słowo „osoba” zarezerwowane jest dla człowieka. Zwierzę to „ono”, nigdy „ktoś”. W tym prostym podziale gramatycznym ukrywa się cała filozofia: człowiek – podmiot, zwierzę – przedmiot.
A jednak im więcej wiemy o zwierzętach, tym trudniej utrzymać ten porządek w niezmienionej postaci.
Czym właściwie jest „osoba”?
Tradycyjnie filozofia definiowała osobę jako istotę rozumną i wolną, zdolną do refleksji nad sobą. Tomasz z Akwinu pisał, że osoba to „indywidualna substancja natury rozumnej”. W tym sensie koń, pies czy kruk nie spełniają kryteriów – nie mają samoświadomości w ludzkim znaczeniu.
Ale język i etyka nie stoją w miejscu. Dziś coraz częściej mówi się o „osobowości zwierzęcej” w znaczeniu psychologicznym, nie metafizycznym. Etolodzy opisują różnice charakterów, emocji, temperamentu. Kot może być nieufny lub towarzyski, dostojny koń – dominujący lub łagodny, a papuga – ciekawska i złośliwa.
Czy jednak zróżnicowanie zachowań wystarczy, by mówić o osobowości?
Język, który dzieli świat
Sposób, w jaki mówimy o zwierzętach, wyznacza granicę etyczną. Mówimy: człowiek umiera, ale zwierzę zdycha; dziecko rodzi się, ale suczka się szczeni.
W języku odbija się hierarchia, którą człowiek wytworzył – często nieświadomie – by podkreślić własną wyjątkowość.
A jednak, gdy patrzymy w oczy psa, trudno powiedzieć „ono”. Język się broni, ale intuicja mówi inaczej.
🐘 Etyka patrzenia
Nie chodzi o to, by uczynić ze zwierząt ludzi w futrze. Antropomorfizacja – przypisywanie im ludzkich uczuć i intencji – bywa równie niebezpieczna, jak całkowite ich odczłowieczenie.
Zamiast zachodzić w głowę, czy zwierzę jest osobą, lepiej zapytać: czy zasługuje na traktowanie z szacunkiem, jaki przysługuje osobie? Wtedy nie musimy przenosić na nie ludzkiej psychiki, wystarczy uznać, że odczuwa ból, strach, przywiązanie – i że to wystarczy, by mieć wobec niego moralne zobowiązania.
Osoba nie-ludzka?
Niektórzy bioetycy wprowadzają pojęcie „osoby nie-ludzkiej” – istoty zdolnej do relacji, pamięci, troski. W tym sensie słoń opłakujący zmarłego, delfin ratujący rannego towarzysza czy pies czekający na właściciela mogą być rozumiani jako byty o statusie bliskim osoby.
Nie dlatego, że myślą jak człowiek, ale dlatego, że czują i reagują jak istota moralna.
Granica, której nie trzeba burzyć
Zamiast rozmywać różnicę między człowiekiem a zwierzęciem, można ją uznać za przestrzeń dialogu.
Zwierzę nie jest osobą w sensie filozoficznym (nie jest bowiem człowiekiem), ale też nie jest rzeczą. Zwierzę myśli, zwierzę ma świadomość, być może też zwierzę widzi duchy!
To zgoła odmienny rodzaj podmiotowości – niemy, instynktowny, ale realny.
Być może więc właściwe pytanie brzmi nie „czy zwierzę jest osobą?”, lecz „czy człowiek potrafi być osobą wobec zwierzęcia?”.
