To jedno z tych pytań, które brzmią prosto, a prowadzą do zaskakujących wniosków. Czy pająki mają mózg? Jeśli przez mózg rozumiemy duży, wyraźnie wydzielony organ znany z kręgowców – odpowiedź brzmi: nie. Pająki nie posiadają mózgu w takim sensie, w jakim my go rozumiemy. Ale uznanie ich za istoty bezmyślne byłoby poważnym błędem.
Układ nerwowy zamiast mózgu
Pająk dysponuje zwojowym układem nerwowym. Zamiast jednego centrum dowodzenia ma sieć połączonych ze sobą zwojów nerwowych, z których najważniejsze skupione są w przedniej części ciała, w głowotułowiu. Co ciekawe, u pająków część tkanki nerwowej otacza przełyk – coś, co u kręgowców byłoby nie do pomyślenia.
To nie jest prymitywna wersja mózgu, ale zgoła zupełnie inny sposób organizacji przetwarzania informacji.
Myślenie inne niż nasze
Procesy myślowe – jeśli możemy użyć tego terminu – pająka nie polegają na rozważaniu, analizie czy podejmowaniu decyzji w ludzkim sensie. Pająk nie zastanawia się, co zrobić – po prostu reaguje. Jego zachowanie to precyzyjna odpowiedź na bodźce:
- drgania sieci,
- zmiany światła,
- zapachy,
- ruch powietrza.
To przypomina świetnie zaprogramowany mechanizm, który działa bez wahania i bez rozproszeń.
Mechanizm, który nie popełnia błędów
Pająk nie improwizuje i nie kombinuje. Jego działania są wynikiem milionów lat selekcji naturalnej. Jeśli reaguje w określony sposób, to dlatego, że ten sposób jest korzystny. Błędy w tym systemie byłyby eliminowane bardzo szybko.
Dlatego z ludzkiej perspektywy pająk wydaje się niemal bezbłędny:
- buduje sieć o optymalnej strukturze,
- naprawia ją tylko tam, gdzie trzeba,
- atakuje wyłącznie wtedy, gdy sygnał oznacza zdobycz.
Nie ma tu miejsca na niepewność.
Czy pająk się uczy?
Choć pająki nie myślą jak my, potrafią modyfikować swoje zachowanie. Niektóre gatunki:
- zmieniają strategię polowania,
- uczą się, które drgania oznaczają zdobycz, a które fałszywy alarm,
- potrafią zapamiętać proste schematy.
To nie jest refleksja ani świadomość, lecz plastyczność układu nerwowego – wystarczająca do ich świata.
Obcy rodzaj inteligencji
Największym błędem jest mierzenie pająka ludzką miarą. Jego „rozumowanie” nie służy do tworzenia kultury, języka czy planów na przyszłość. Służy do jednego celu: skutecznego przetrwania tu i teraz.
W tym sensie pająk nie jest mniej inteligentny – jest inteligentny inaczej. Jego umysł nie jest lustrzanym odbiciem naszego, lecz rozwiązaniem tego samego problemu życia, zaprojektowanym według zupełnie innych zasad.
Nie bój się. Czuwamy tuż obok!
Zobacz też czy inne stawonogi, owady, mają mózg!
