Pod koniec XIV wieku Prusy i ziemie sąsiadujące były areną napięć między potężnym Zakonem Krzyżackim a miejscową szlachtą. Choć Krzyżacy uchodzili za rycerzy walczących w imię wiary, w praktyce prowadzili twardą politykę podporządkowania i kontroli. To właśnie przeciwko nim w 1397 roku powstał Związek Jaszczurczy – tajne stowarzyszenie rycerzy z północnej Polski, głównie z ziemi chełmińskiej.
Związek Jaszczurczy 1397
Założycielami byli m.in. Jan z Jani herbu Ostoja i Mikołaj z Ryńska. Zrzeszenie miało charakter konspiracyjny, a jego symbolem była zielona jaszczurka. Celem organizacji była obrona interesów rycerstwa pruskiego, a z czasem także utrzymywanie kontaktów z Królestwem Polskim i Litwą. Gdy w 1409 roku wybuchła wielka wojna, członkowie związku aktywnie wspierali stronę polsko-litewską. Po zwycięstwie pod Grunwaldem ich działalność przyczyniła się do stopniowego osłabienia potęgi Zakonu i zmiany układu sił w tej części Europy.
Jaszczurkowcy 1939
Prawie pięć i pół wieku później historia zatoczyła symboliczne koło. We wrześniu 1939 roku Polska znalazła się pod okupacją niemiecką. Wśród wielu konspiracyjnych struktur powstał drugi Związek Jaszczurczy, zawiązany przez działaczy narodowych i wojskowych związanych z ONR i SN. Nie bez powodu wybrano tę samą nazwę – Niemcy Hitlera postrzegani byli jako nowi Krzyżacy, którzy przynieśli krajowi terror i niewolę.
Jaszczurkowcy z 1939 roku skupili się na walce konspiracyjnej, wywiadzie, propagandzie i sabotażu. Organizacja działała niezależnie od dominującego Związku Walki Zbrojnej, później Armii Krajowej. Jej członkowie wchodzili jednak w różne struktury Polskiego Państwa Podziemnego, zachowując własną tożsamość. Szczególny nacisk kładli na wierność idei narodowej i bezkompromisową walkę z okupantem. W 1942 roku Związek Jaszczurczy współtworzył Narodowe Siły Zbrojne, w których tradycja „jaszczurcza” była żywa do końca wojny.
Jaszczurkowcy dawniej i dziś
Choć dzieliło ich pięćset lat, obie organizacje nosiły to samo imię i ten sam duch oporu. Rycerze z XIV wieku i konspiratorzy z XX wieku mieli wspólny cel: sprzeciwić się obcej dominacji, walczyć o własną ziemię i zachować niezależność wobec potężniejszego przeciwnika. Jaszczurka jako symbol – zwierzę niewielkie, ale zwinne i trudne do uchwycenia – dobrze oddawała charakter ich działalności.
Podobieństwa są uderzające: w obu przypadkach chodziło o organizację konspiracyjną, wymierzoną w niemiecką potęgę, o walkę o wolność i godność. Historia Związku Jaszczurzego przypomina więc, że choć zmieniają się czasy i dekoracje, duch oporu wobec tyranii bywa zadziwiająco trwały.
Poczytaj też o jaszczuroludziach!
