To jedno z tych słów, które brzmią logicznie tylko do momentu, gdy zaczniemy się nad nimi zastanawiać. Rozbestwić się sugeruje przecież coś w rodzaju przemiany: człowiek „staje się bestią”, traci hamulce, porzuca normy. Tymczasem gdy przyjrzymy się bliżej budowie tego czasownika, język zaczyna robić unik.
Co właściwie znaczy „roz-”?
W polszczyźnie przedrostek roz- ma kilka funkcji i właśnie tu zaczyna się kłopot. Może oznaczać:
- intensyfikację (rozpędzić się, rozkrzyczeć się),
- rozproszenie, rozluźnienie struktury (rozsypać, rozplątać, rozbroić),
- odejście od stanu pierwotnego (rozkojarzyć, rozregulować).
I teraz pytanie: do której z tych kategorii należy rozbestwić się?
Bestia, ale jaka?
Słowo bestia w języku polskim już od dawna nie odnosi się po prostu do zwierzęcia. To pojęcie silnie nacechowane: oznacza okrucieństwo, brutalność, brak empatii, a nie biologiczną „zwierzęcość”. Gdy mówimy, że ktoś się rozbestwił, nie sugerujemy, że stał się bardziej zwierzęcy w sensie naturalnym, lecz że porzucił normy społeczne.
Tu ważna uwaga: wbrew potocznym skojarzeniom, zwierzęta nie są „bestialskie” w tym znaczeniu. Bestialstwo to kategoria kulturowa, przypisywana ludziom.
Dlaczego więc „roz-”, a nie „z-” albo „u-”?
Gdyby język był konsekwentny matematycznie, można by się spodziewać formy typu zbestwić się – „uczynić się bestią”. Ale polszczyzna działa inaczej. Roz- nie zawsze wzmacnia cechę, czasem oznacza rozpad kontroli.
I właśnie to dzieje się w rozbestwieniu:
nie tyle „stajemy się bestią”, ile rozluźniamy to, co nas od bestii (w sensie moralnym) oddziela.
Podobnie jest z:
- rozpustą – nie „więcej pustki”, lecz utrata umiaru,
- rozpasaniem – zerwanie ograniczeń,
- rozhamowaniem – dosłownie zdjęcie hamulców.
A „rozkojarzony”?
Rozkojarzony to ktoś, kto gorzej kojarzy, choć forma sugeruje coś odwrotnego. Ale mechanizm jest ten sam: roz- rozbija spójność procesu. Kojarzenie się rozpada, tak jak normy w rozbestwieniu.
Język nie jest więc niekonsekwentny – on po prostu operuje inną logiką niż potoczne skojarzenia z „dodawaniem cechy”.
Co nam to mówi o języku?
Fraza rozbestwić się pokazuje, że:
- język nie opisuje świata dosłownie, tylko kulturowo,
- wiele słów niesie w sobie moralną ocenę, nie fakt biologiczny,
- przedrostki są wieloznaczne, a ich sens ujawnia się dopiero w użyciu.
W efekcie rozbestwienie nie jest powrotem do natury, lecz odejściem od społecznej kontroli. I to jest może najciekawszy paradoks: im bardziej ktoś się „rozbestwia”, tym mniej ma wspólnego z rzeczywistym zwierzęciem, a coraz więcej z ludzką skłonnością do nadawania własnym zachowaniom dramatycznych nazw.
Poznaj podobne odzwierzęce frazy: zezwierzęcenie i zbydlęcenie. Są one jak gdyby przeciwieństwem antropomorfizowania, w tym: bambizmu.
