Choć w Polsce nie istnieją endemiczne gatunki ptaków, mamy gatunki bardzo mocno związane z określonymi biotopami, które w Europie występują skrajnie lokalnie. Można je potocznie nazwać endemitami lokalnymi.
Orzechówka (Nucifraga caryocatactes)
- Nie jest endemitem Polski, ale rozmieszczona jest wyspowo. Specyficzną podgrupę tanowi zimująca u nas odmiana – orzechówka syberyjska.
- Najczęściej spotykana w górach, ale rzadko – w lata nasiennych urodzajów potrafi pojawiać się licznie.
- Niezwykle ważna ekologicznie: rozsiewa nasiona limby.
Dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus)
- Rzadki, związany z pierwotnymi lasami świerkowymi.
- Najłatwiej spotkać go w Puszczy Białowieskiej i w Tatrach.
- Wrażliwy na gospodarkę leśną – wymaga martwych i obumierających drzew iglastych.
Rzadkie gatunki lęgowe w Polsce
Dzięcioł białoszyi (Dendrocoptes syriacus)
- Najbardziej „bliskowschodni” z polskich dzięciołów. Nazywany potocznie „syryjczykiem”.
- Do Polski wszedł dopiero w XX wieku, ekspandując z Bałkanów.
- Obecnie nieliczny, ale stale się rozprzestrzenia.
- Najłatwiej spotkać go w Małopolsce i na Podkarpaciu.
Dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos)
- Bardzo niszowy gatunek, zależny od lasów liściastych z dużą ilością martwego drewna. Jakkolwiek spotykany również na miejskich osiedlach.
- Największe ostoje:
- Karpaty,
- Puszcza Białowieska,
- Puszcza Karpacka i Pogórza.
- Uważany za „gatunek puszczański” – wymaga lasów o naturalnym charakterze.
Gatunki ekspandujące i wymierające w Polsce: kraskowate
Żołna (Merops apiaster)
- Jeszcze 30–40 lat temu w Polsce była sensacją.
- Dziś populacja rośnie – gniazduje m.in. na:
- Lubelszczyźnie,
- Ziemi Lubuskiej,
- Dolnym Śląsku,
- Podkarpaciu.
- Lubi piaszczyste ściany, lessowe wąwozy i suche nasłonecznione zbocza.
- Jedna z najbardziej kolorowych istot polskiej awifauny. Przynajmniej na pierwszy rzut oka – bo przecież kruk też mieni się rozmaitymi odcieniami, choć nie widzimy tego.
Kraska (Coracias garrulus)
- Kiedyś powszechna w całej Polsce; dziś niemal wymarła jako gatunek lęgowy.
- Aktualnie gniazduje:
- w kilku miejscach na Lubelszczyźnie,
- w nielicznych lokalizacjach na Podkarpaciu.
- Przyczyną zaniku było:
- uprzemysłowienie rolnictwa,
- zanik starych dziuplastych drzew,
- stosowanie pestycydów.
- Bardzo intensywnie chroniona; montuje się specjalne skrzynki lęgowe dla krasek.
Arcyrzadcy skrzydlaci goście w Polsce
Poniżej kilka autentycznych kategorii i przykładów, z odwołaniem do raportów Komisji / Ornis Polonica — nie wymieniam tu „domniemanych” rekordów bez źródła:
- Pelikan kędzierzawy (Pelecanus crispus) — stwierdzenia potwierdzone w Polsce wielokrotnie (kilka potwierdzonych rekordów w XXI w.). Źródła: podsumowania i artykuły (m.in. z raportami Komisji i opracowaniami historycznymi).
- Pelikan różowy (Pelecanus onocrotalus) — sporadyczne, ale dobrze dokumentowane stwierdzenia (najnowsze w 2025 r. były opisywane w mediach i notowane przez birdingowe serwisy; potwierdzenie fotograficzne).
- Gatunki przybywające z Azji / północy — np. Sibirionetta formosa (bajkałówka) czy Gavia pacifica (nur pacyficzny) zostały dodane do awifauny krajowej w ostatnich raportach Komisji. (Raport KF 2019/2021).
A z ostatnich sensacji europejskich, które zawitały do Polski!:
orłosęp (Gypaetus barbatus) – kilka obserwacji, ale to wciąż ekstremalnie rzadki gość.
Wiele takich ptaków wiatry przenoszą z odległych kontynentów, inne uciekły z niewoli, ale część jest wędrowcami, którzy zabłądzili na trasie migracji.
Przykładem tych pierwszych jest ibis grzywiasty (Geronticus eremita) – uciekł z zoo w Opolu, ale czegoś mu najwyraźniej brakowało na wolności, to wrócił.
Polska – kraj ptasich kontrastów
Z jednej strony mamy już prawie wymarłą w Polsce kraskę, z drugiej dość blisko spokrewnioną z nią ekspandującą żołnę, po jedyne w historii obserwacje ptaków z Afryki i Nowej Zelandii – Polska jest jednym z najciekawszych ornitologicznie (zob. kim jest ornitolog) krajów w Europie. Dlatego też goszczą w naszych skromnych progach ptasiarze zagraniczni, np. brytyjscy, w końcu na Wyspach birdwatching to wręcz masowe zjawisko.
- Mamy gatunki puszczańskie, które wymagają starych lasów (niemal nietkniętych ludzką ręką)..
- Mamy ptaki stepowe i śródziemnomorskie, które stopniowo wchodzą od południa.
- Mamy gatunki arktyczne, zimujące nad Bałtykiem.
- I mamy ptasie sensacje, które pojawiają się raz na kilkadziesiąt lat.
- Należy jeszcze nadmienić o rzadko spotykanych w naturze odmianach leucystycznych (jak choćby kwiczoł ze zdjęcia ilustrującego artykuł), które nie mają obydwu rodzajów melaniny
Najrzadszym ptakiem w Polsce jest ten, którego nikt jeszcze nie widział…
