Zacznijmy od drobiazgu formalnego. Tytuł powinien brzmieć: jakie jeszcze zwierzęta poza Adamem i Ewą były w Raju. Ale nie ma co tu akademicko drążyć – liczy się przecież nie sama precyzja językowa, lecz to, jakie obrazy i pytania kryją się w tradycji.
Rajski ogród – bestiariusz początków
Księga Rodzaju przedstawia nam wizję ogrodu, w którym człowiek mieszkał blisko ze zwierzętami. Adam, jak powiada tekst, nadał imiona wszelkiemu stworzeniu – a to oznacza nie tylko władzę, ale i bliskość. Wyobraźmy sobie więc pierwszego człowieka, który patrzy na lwa i mówi: „ty będziesz lwem”, a potem na zająca: „a ty zajęczym skoczkiem”. Raj był nie tylko domem ludzi, ale i miejscem spotkania ze wszelką żywiną – od najmniejszych do najpotężniejszych.
Czy w raju brzęczały komary?
Od wieków zadawano pytanie, czy w tym idealnym ogrodzie były również stworzenia, które dziś uważamy za uciążliwe. Czy Adam drapał się od ukąszeń komarów, a Ewa machała ręką, by odgonić muchy? Teologowie i naturaliści spierali się o to przez wieki. Jedni twierdzili, że w Raju panowała harmonia absolutna, więc nawet pchły i komary, jeśli były, nie kąsały. Inni z przekąsem dodawali: „skoro wszystko stworzone zostało przez Boga, to i te drobne istoty musiały mieć swoje miejsce”. Raj jawi się więc jako ogród bez bólu i bez drapania – choć wyobraźnia nieraz kusi, by dodać do niego komara, który zmienia swój charakter dopiero po upadku człowieka.
Smok czy wąż?
W centrum rajskiej opowieści stoi wąż – nie jako zwykły gad, lecz jako wcielenie zła. W tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej utożsamiano go z diabłem, a czasem nawet przedstawiano w postaci smoka pełzającego po ziemi. Artyści średniowieczni i renesansowi lubili tę wizję: wąż bywał obdarzony skrzydłami, miał twarz ludzką, a czasem sylwetkę półkobiety. W malarstwie Botticellego czy Cranacha widzimy Ewy i Adama w towarzystwie istoty, która nie jest zwykłym wężem, ale hybrydą – diabłem przebranym w skórę zwierzęcia. Rajska fauna nabiera tu wymiaru symbolicznego, bo każde stworzenie staje się znakiem dobra albo zła.
Raj w malarstwie i wyobraźni
W ikonografii rajskiej niemal zawsze pojawiają się ptaki, sarny, lwy, a czasem nawet jednorożce – jako znak, że raj jest miejscem, gdzie spotykają się istoty dzikie i łagodne, realne i fantastyczne.
Hieronymus Bosch, malując swój „Ogród rozkoszy ziemskich” ( z boku jest zaś inny mistrz Cranach), ukazuje świat pełen stworzeń groteskowych, półzwierzęcych, półludzkich, jakby chciał powiedzieć: „tak mogło wyglądać, zanim wszystko się zepsuło”.
Wygnanie ludzi i zwierząt
Na koniec pytanie najtrudniejsze: czy tylko ludzie zostali wygnani z Raju, czy też cała zwierzyna? Biblia mówi o wypędzeniu Adama i Ewy, ale czy rajski ogród nie zamknął się również dla innych stworzeń? Może zwierzęta, które znamy dziś, też żyły kiedyś w doskonałej harmonii, a po grzechu pierworodnym zaczęły drapieżnie polować, kąsać i kłuć? Niektórzy Ojcowie Kościoła sugerowali, że natura została naruszona wraz z człowiekiem, a zwierzęcy świat także poczuł ciężar upadku.
Może więc historia Adama i Ewy to zarazem historia lwa, który utracił łagodność, komara, który zyskał jad, i psa, który odszedł od człowieka, by stać się na nowo jego towarzyszem dopiero tysiące lat później. Powróciły więc niejako do ustawień fabrycznych.
Raj zamknął się za wszystkimi – ludzie i zwierzęta wyszli razem w świat trudny, niepewny, ale pełen wspólnego losu.
„Oszukaliście mnie. Wy już tu niepotrzebne. Drzwi prowadzące z raju otwarłem wam na oścież!” – tak to mogło rzeczywiście przebiegać.
