Jeśli ktoś próbowałby stworzyć zwierzę skrojone dokładnie pod ludzkie lęki, musiałby długo kombinować. Aż tu nagle wchodzi w grubych łuskach: Pseudocerastes urarachnoides. Wąż. Jadowity. Z ogonem, który wygląda jak… pająk. I do tego ma rogi jak jakiś diabeł. Albo – bądźmy jednak precyzyjni – coś co je przypomina!
I nagle pytanie „czego się boimy bardziej – pająków czy węży?” przestaje mieć sens, bo dostajemy sumę wszystkich strachów.
Wąż z pajęczym ogonem – co to w ogóle jest?
Pseudocerastes urarachnoides to przedstawiciel żmij z Bliskiego Wschodu. Polskiej nazwy się nie dorobił, po angielsku funkcjonuje jako spider-tailed horned viper. Nazwa łacińska mówi coś nieco innego: Pseudocerastes oznacza mniej więcej „niby-rogaty”, bo węże z tego rodzaju mają nad oczami charakterystyczne łuskowe wyrostki.
Ale to nie „rogi” przyciągają uwagę. To ogon.
Końcówka ogona jest rozdęta, segmentowana, porusza się w sposób, który do złudzenia przypomina pajęczaka kręcącego się na piasku. Wąż leży nieruchomo, zakopany, a „pająk” na końcu ogona wykonuje swoją małą pantomimę. Ptaki dają się nabrać. Podlatują. I wtedy okazuje się, że to nie pająk jest drapieżnikiem.
Czy to naprawdę wygląda jak pająk?
Tu pojawia się ciekawy dysonans. Dla ludzkiego oka podobieństwo nie jest idealne. To nie jest klon pająka. Raczej sugestia: coś małego ale jakby z licznymi długimi odnóżami.
Więcej nie trzeba, przynajmniej na razie – bo gatunki ciągle dokądś zmierzają.
W naturze nie chodzi o to, by oszukać biologa z lupą. Wystarczy oszukać ptaka na sekundę. Ewolucja nie dąży do perfekcji estetycznej, tylko do skuteczności.
Zamysł ewolucji czy przypadek?
Czy „program ewolucji” chciał stworzyć węża jeszcze straszniejszego, doklejając mu pająka? Nie. Ewolucja nie projektuje pod kątem lęków. Ona testuje.
Najprawdopodobniej zaczęło się od drobnej deformacji końcówki ogona, która przy ruchu zaczęła przyciągać uwagę ofiar. Te osobniki, które dzięki temu łapały więcej ptaków, przeżywały częściej. Z czasem cecha była wzmacniana: większe rozdęcie, bardziej segmentowany wygląd, bardziej „nerwowy” ruch.
Pająk nie jest celem. Stanowi on efekt uboczny, który okazał się funkcjonalny. No, a jeśli coś działa, niech już tak zostanie.
Czy to miało straszyć?
Nie. I to jest najciekawsze.
Ten ogon nie powstał po to, by kogokolwiek odstraszać. Wręcz przeciwnie – to wabik. Ma być atrakcyjny, nie przerażający. Dla ptaka to obiad. Dla człowieka – koszmar.
Nasz strach jest tu wtórny. My dopisujemy go po fakcie, bo widzimy w jednym zwierzęciu dwa archetypy grozy: węża i pająka. Natura nie zna naszych fobii.
Dlaczego więc to oddziałuje na człowieka?
Bo trafia w głębokie, ewolucyjnie stare obszary naszej psychiki. Węże i pająki to jedne z nielicznych zwierząt, wobec których lęk pojawia się bez uczenia się – dzieci reagują na nie szybciej i silniej niż na inne bodźce. Gdy oba te kształty zostają połączone, mózg dostaje sprzeczny sygnał: „to jest za dużo”.
Wąż z pajęczym ogonem wygląda jak coś, co nie powinno istnieć. Jak błąd w systemie. A takie rzeczy budzą największy niepokój.
Potwór, który nie wie, że nim jest
Pseudocerastes urarachnoides nie jest potworem z mitu ani ucieleśnieniem zła. Nie próbuje nikogo straszyć. Leży na piasku i czeka, aż ktoś da się nabrać na jego ogon.
To my dorabiamy mu znaczenia. My widzimy w nim koncentrat lęków, dowód na to, że natura potrafi stworzyć coś bardziej niepokojącego niż wyobraźnia.
I dochodzimy do konstatacji, że najstraszniejsze rzeczy nie powstają po to, by straszyć. Powstają, bo są skuteczne.
Do żmijowatych należy też niezwykła żararaka!
